Rewitalizacja nie kończy się na remontach i zmianach w przestrzeni. Jej powodzenie zależy również od tego, czy mieszkańcy mają realny wpływ na decyzje, a komitety rewitalizacji potrafią przekładać ich potrzeby na konkretne działania. O tym, co wzmacnia ich sprawczość, jak budować relacje z lokalną społecznością i dlaczego warto zaczynać od niewielkich inicjatyw, rozmawiali uczestnicy 3. Ogólnopolskiego Forum Komitetów Rewitalizacji. Spotkanie odbyło się 16 i 17 października w Gdyni i zgromadziło przedstawicieli komitetów oraz ekspertów z całej Polski.

Po kilkuletniej przerwie Forum wróciło jako miejsce rozmowy o kierunkach rewitalizacji i udziale mieszkańców w kształtowaniu zmian w mieście. Gospodarzem trzeciej edycji była Gdynia, a wydarzenie zorganizował Dział Rewitalizacji Laboratorium Innowacji Społecznych.

– Bardzo się cieszę, że po kilku latach przerwy udało się powrócić do formuły Forum Komitetów Rewitalizacji i że to właśnie Gdynia mogła być gospodarzem tego spotkania. To doskonała okazja do wymiany doświadczeń, ale też pokazania efektów naszej pracy i ambitnych planów na kolejne lata. Rewitalizacja wciąż bywa sprowadzana do remontów budynków czy modernizacji przestrzeni publicznych. Tymczasem jest to znacznie bardziej złożony proces, którego istotą jest zmiana społeczna, a inwestycje stanowią tylko jeden z jego elementów. W Gdyni od lat staramy się realizować właśnie takie podejście i mamy osiągnięcia, z których jesteśmy dumni i które chcemy dalej rozwijać – mówi Tomasz Augustyniak, wiceprezydent Gdyni.

Przez dwa dni uczestnicy pracowali w Pomorskim Parku Naukowo-Technologicznym oraz na gdyńskich podobszarach rewitalizacji. W programie znalazły się panel ekspercki, warsztaty, konsultacje przy stolikach eksperckich, moderowane dyskusje i wizyty terenowe. Wspólnym mianownikiem tych spotkań było pytanie, jak sprawić, by dialog z mieszkańcami nie pozostawał jedynie deklaracją, lecz prowadził do konkretnych działań i decyzji.

Komitet, czyli coś więcej niż obowiązek ustawowy

Forum otworzył panel „Dokąd zmierza rewitalizacja i gdzie w tym wszystkim jest komitet?”. Wzięli w nim udział Robert Buciak z Ministerstwa Rozwoju i Technologii, Aleksandra Kułaczkowska z Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej, Magdalena Kaniewska z Urzędu Marszałkowskiego Województwa Pomorskiego oraz Katarzyna Spadło z Instytutu Rozwoju Miast i Regionów. Dyskusję poprowadziła Agnieszka Jurecka-Fryzowska, kierowniczka Działu Rewitalizacji Laboratorium Innowacji Społecznych.

Komitety rewitalizacji mają funkcję opiniodawczo-doradczą i tworzą przestrzeń dialogu między interesariuszami rewitalizacji a samorządem. Dzięki nim mieszkańcy mogą zabierać głos w sprawie planowanych przedsięwzięć i wskazywać potrzeby lokalnej społeczności. Samo powołanie komitetu nie oznacza jednak, że jego głos rzeczywiście wpłynie na przebieg rewitalizacji.

Dlatego jednym z głównych tematów Forum była sprawczość komitetów: ich zdolność do inicjowania zmian i realnego oddziaływania na podejmowane decyzje.

Podczas warsztatu prowadzonego przez dr Edytę Masierek z Uniwersytetu Łódzkiego i Anetę Chełminiak z Urzędu Miasta Włocławek uczestnicy analizowali, co pomaga komitetom działać skutecznie, a co osłabia ich rolę. Wśród czynników sprzyjających wymieniano między innymi obecność przedstawicieli władz na posiedzeniach oraz aktywne zaangażowanie członków w działania i inicjatywy rewitalizacyjne.

Jednocześnie zwracano uwagę na ryzyko, że komitety staną się jedynie formalnymi organami powołanymi z uwagi na wymogi przepisów. Rozmowa dotyczyła także proporcji między przedstawicielami instytucji publicznych a stroną społeczną oraz kadencyjności. Umożliwia ona włączanie nowych osób, ale może utrudniać zachowanie ciągłości pracy.

W dyskusji wybrzmiała również rola członków komitetów jako ambasadorów rewitalizacji. Ich zadaniem może być nie tylko opiniowanie propozycji samorządu, lecz także rozpoznawanie potrzeb mieszkańców, informowanie o prowadzonych działaniach i inicjowanie własnych przedsięwzięć.

Jak być głosem mieszkańców?

Realny wpływ komitetu zaczyna się od relacji z lokalną społecznością. Temu zagadnieniu poświęcono warsztat prowadzony przez Rajmunda (Kubę) Rysia z Konsorcjum Projekty Miejskie.

Uczestnicy zastanawiali się, na ile członkowie komitetów rzeczywiście reprezentują interesariuszy rewitalizacji i jak mogą utrzymywać z nimi stały kontakt. Ważnym pojęciem stało się „zaplecze komitetu rewitalizacji” – czyli mieszkańcy, organizacje i lokalni liderzy, których potrzeby oraz doświadczenia powinny znajdować odzwierciedlenie w pracy komitetu.

Samo uczestnictwo w posiedzeniach nie wystarczy, by dobrze rozpoznawać lokalne potrzeby. Potrzebne jest także wychodzenie poza urzędowe sale i tworzenie okazji do bezpośrednich rozmów.

Taką rolę mogą pełnić istniejące miejsca aktywności lokalnej: domy sąsiedzkie, centra aktywności lokalnej czy gdyńskie Przystanie. Codzienne spotkania i sąsiedzkie rozmowy pozwalają lepiej poznać oczekiwania mieszkańców i problemy, z którymi mierzą się na co dzień.

Uczestnicy zwracali też uwagę, że przedstawiciele lokalnych społeczności często zdobywają wiedzę nieformalnie – podczas rozmów z sąsiadami czy uczestnikami lokalnych wydarzeń. To wartościowe źródło informacji, które nie zawsze jest dostrzegane przez samorządy.

Komitet nie powinien więc ograniczać się do przyjmowania opinii mieszkańców. Ważne, by sam był obecny w życiu lokalnej społeczności i utrzymywał z nią stały kontakt.

Od pomysłu do działania. Sześć mikroprojektów

Jak przełożyć rozmowę o sprawczości na praktykę? Temu służył warsztat „Małe projekty, duży efekt. Jak Komitet Rewitalizacji może inicjować zmiany?”, prowadzony przez Piotra Romańskiego, zastępcę dyrektora Departamentu Rozwoju Regionu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego i członka Komitetu Rewitalizacji Miasta Bochnia.

Zadanie dla uczestników było konkretne: zaprojektować niewielkie inicjatywy możliwe do realizacji w lokalnych społecznościach, także bez własnego budżetu komitetu.

Wspólna praca przyniosła sześć propozycji mikroprojektów. Wśród nich znalazły się zagospodarowanie przestrzeni między blokami, stworzenie miejsca aktywności dla młodzieży – projektowanego z udziałem samych młodych ludzi – założenie ogrodu społecznego oraz organizacja sąsiedzkiej potańcówki.

Pojawił się także pomysł „Pożycz szklankę cukru od sąsiada”, którego celem jest budowanie relacji i wzmacnianie sąsiedzkiej współpracy.

Uczestnicy nie poprzestali na samym wymyślaniu projektów. Określili również pierwsze kroki, które mogą przybliżyć je do realizacji: rozmowę z sąsiadami, spotkanie z przedstawicielami samorządu albo przedstawienie propozycji pozostałym członkom komitetu.

Warsztat pokazał, że sprawczość nie musi oznaczać dużych inwestycji. Może zacząć się od wspólnego wydarzenia, miejsca spotkań czy niewielkiej zmiany w najbliższym otoczeniu. Istotne jest znalezienie pomysłu, wokół którego można zaangażować lokalną społeczność, i wykonanie pierwszego kroku.

Dostępność i ekspercka wiedza w służbie rewitalizacji

Osobny warsztat dotyczył dostępności architektoniczno-urbanistycznej i społecznej. Poprowadzili go dr hab. inż. arch. Magdalena Rembeza z Politechniki Gdańskiej oraz dr hab. inż. arch. Bartosz Kaźmierczak z Politechniki Poznańskiej, reprezentujący również Stowarzyszenie Forum Rewitalizacji.

Punktem wyjścia było pytanie, kto powinien znajdować się w centrum procesu rewitalizacji i w jaki sposób dostępność może wspierać zmianę. To ważne zagadnienie, ponieważ działania rewitalizacyjne powinny odpowiadać na potrzeby różnych grup mieszkańców, również tych, którzy napotykają bariery w korzystaniu z przestrzeni i uczestnictwie w życiu społecznym.

Warsztaty uzupełniały stoliki eksperckie, przy których uczestnicy mogli skorzystać z bezpośrednich konsultacji i porozmawiać o konkretnych zagadnieniach w mniejszych grupach.

Do dyspozycji uczestników byli Robert Buciak z Ministerstwa Rozwoju i Technologii, dr Ewa Boryczka-Kubiak, Edyta Tomczyk oraz Katarzyna Spadło z Instytutu Rozwoju Miast i Regionów.

Rozmowy obejmowały szeroki zakres tematów: przepisy ustawy o rewitalizacji, zasady działania komitetów i finansowanie ich aktywności, przygotowywanie oraz ocenę gminnych programów rewitalizacji, a także angażowanie mieszkańców, wykorzystywanie lokalnego dziedzictwa i poszukiwanie innowacyjnych rozwiązań.

Kameralna formuła stolików pozwalała zadawać szczegółowe pytania i wspólnie szukać odpowiedzi na problemy pojawiające się w codziennej pracy.

Różne miasta, podobne wyzwania

Jedną z wartości Forum była możliwość porównania doświadczeń samorządów o różnej skali działania – od dużych miast, przez mniejsze ośrodki, po gminy wiejskie. Choć ich możliwości organizacyjne i zakres prowadzonych działań są różne, uczestnicy rozpoznawali wiele podobnych wyzwań.

Podczas dyskusji moderowanej przez Mariusza Godlejewskiego z Pracowni Zrównoważonego Rozwoju i toruńskiego Komitetu Rewitalizacji przedstawiono przykłady działań z Murowanej Gośliny, Torunia, Stargardu i Gorzowa Wielkopolskiego.

Rozmawiano między innymi o projektowaniu przestrzeni wspólnie z mieszkańcami, organizowaniu posiedzeń komitetów bezpośrednio na obszarach rewitalizacji, angażowaniu lokalnych społeczności za pośrednictwem instytucji kultury oraz inicjatywach poprawiających estetykę przestrzeni publicznej.

W grupie dużych miast, której dyskusję moderował Przemysław Kluz z Gdańskiej Fundacji Innowacji Społecznej, uwagę poświęcono trudnościom wynikającym z rozproszenia obszarów rewitalizacji oraz potrzebie utrzymywania bliskich relacji z lokalnymi społecznościami.

Ważnym tematem było także wspieranie inicjatyw oddolnych, między innymi za pomocą mikrograntów, oraz współpraca między wydziałami urzędów. Przywoływano rozwiązania z Łodzi, Szczecina i innych miast, podkreślając, że skuteczna rewitalizacja wymaga nie tylko formalnych procedur, ale również relacji i wzajemnego zaufania.

Przedstawiciele mniejszych samorządów wskazywali z kolei na ograniczone zasoby kadrowe i sytuacje, w których za rewitalizację odpowiada osoba realizująca równocześnie wiele innych zadań. W rozmowach przywołano również przykłady Węgrowa i Wołomina oraz organizowania wizyt studyjnych dla członków komitetu.

Powracał również temat doceniania społecznej pracy członków komitetów. Pokazywanie ich osiągnięć, opowiadanie o zrealizowanych przedsięwzięciach i świętowanie kolejnych lat działalności mogą wzmacniać motywację, a mieszkańcom przypominać, że za zmianami w mieście stoją konkretni ludzie.

Gdynia jako miejsce wymiany doświadczeń

Podczas sesji podsumowującej do uczestników dołączył Tomasz Augustyniak, wiceprezydent Gdyni. Zwrócił uwagę, że rewitalizacja nadal bywa rozumiana zbyt wąsko i utożsamiana przede wszystkim z remontami oraz inwestycjami w przestrzeni miejskiej.

Jak podkreślił, zmiana takiego podejścia wymaga czasu, konsekwencji i zaangażowania wielu środowisk. Wiceprezydent nawiązał również do doświadczeń Gdyni i ambitnych planów miasta w perspektywie 2030 roku.

Gdyńskie doświadczenia można było poznać także w terenie. Drugiego dnia Forum program obejmował spacery po trzech gdyńskich podobszarach rewitalizacji: Oksywiu, Witominie oraz osiedlu Zamenhofa-Opata Hackiego na Chyloni.

Uczestnicy odwiedzili również centra sąsiedzkie przy ul. Śmidowicza 49, Opata Hackiego 33 i Widnej 2A. Wizyty pozwoliły zobaczyć, jak przedsięwzięcia dotyczące przestrzeni mogą uzupełniać działania społeczne oraz jak ważną rolę w rewitalizacji odgrywają miejsca codziennej aktywności mieszkańców.

Forum, które powinno mieć ciąg dalszy

Wśród najważniejszych wniosków ze spotkania znalazła się potrzeba regularnej wymiany doświadczeń między komitetami rewitalizacji. Uczestnicy podkreślali, że choć mierzą się z podobnymi problemami, wypracowują różne rozwiązania, którymi warto się dzielić i które warto upowszechniać.

Wśród postulatów znalazły się kolejne szkolenia, rozwijanie komunikacji z mieszkańcami, zwiększanie wpływu komitetów na lokalne decyzje oraz tworzenie przestrzeni do współpracy między samorządami. Na zakończenie powróciło pytanie o gospodarza kolejnej edycji Forum. Nie wskazano jeszcze miasta, które zorganizuje wydarzenie, ale uczestnicy wyrazili nadzieję na kontynuację spotkań.
Więcej informacji o wydarzeniu i jego programie można znaleźć na stronie.

Ogólnopolskie Forum Komitetów Rewitalizacji zostało sfinansowane z budżetu Gminy Miasta Gdyni oraz współfinansowane przez Województwo Pomorskie w ramach projektu „Regiony Rewitalizacji Edycja 3.0”, współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (Program Pomoc Techniczna dla Funduszy Europejskich 2021–2027) oraz z budżetu państwa.

Forum Komitetów Rewitalizacji zostało objęte patronatem honorowym Prezydent Miasta Gdyni Aleksandry Kosiorek i Marszałka Województwa Pomorskiego Mieczysława Struka, a także patronatami Ministerstwa Rozwoju i Technologii oraz Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej.

Partnerzy: Urząd Marszałkowski Województwa Pomorskiego, Pomorski Park Naukowo-Technologiczny, Instytut Miast i Regionów, Centrum Doradztwa Rewitalizacyjnego IRMiR, Stowarzyszenie Forum Rewitalizacji, Konsorcjum Projekty Miejskie, Pracownia Zrównoważonego Rozwoju, Obszar Metropolitalny Gdańsk Gdynia Sopot, MEVO – Rower Metropolitalny, Gdańska Fundacja Innowacji Społecznej, Gmina Dębica.

Organizator: Laboratorium Innowacji Społecznych, Gdynia OdNowa Rewitalizacja.